Friday 12 April 2024
Friday 12 April 2024

Hstoriku

Në Shqipëri fjala “Akademi” u përmend për herë të parë më 1750, kur u krijua në Voskopojë e ashtuquajtura “Akademia e Re”, që ishte një shkollë e mesme, por dhe një qendër kulturore e mirënjohur jo vetëm brenda vendit, po edhe jashtë tij.

Ndonëse “Akademia e Re” nuk kishte as ndërtimin, as detyrat e Akademive të Shkencave në vende të tjera të Europës, ajo është e lidhur me trashëgiminë dhe zhvillimet kulturore të popullit shqiptar. Pavarësisht nga fakti që Shqipëria dhe shqiptarët kanë qenë për shekuj nën sundime e qeverisje të huaja, ata mundën të mbijetonin duke ruajtur e duke zhvilluar gjuhën dhe kulturën e vet origjinale.

Në shekuj nuk kanë munguar përpjekjet e shqiptarëve për të lëvruar dijet e tyre. Kontributet kulturore dhe shkencore të tyre mund të hasen jo vetëm në Shqipëri, por edhe në shumë vende europiane e më tej. Ato shfaqeshin në tri fusha kryesore:

  1. Në fushën e humanizmit (filozofi, histori, letërsi, teologji, folklor); Dhimitër Frëngu (1443-1525); Gjon Buzuku (shek. XVI); Marin Barleti (rreth viteve 1460-1512); Pjetër Budi (1566-1623); Frang Bardhi (1606-1643); Pjetër Bogdani (1625-1689) etj.;
  2. Në fushën e artit (muzikë, pikturë dhe skulpturë); Jan Kukuzeli (1010-1075) – figura më e njohur në muzikë; Onufri (shek. XVI), piktori më i njohur; piktorët e shek. XVIII, David Selenicasi dhe Konstandin Shpataraku etj.;
  3. Në fushën e shkencës dijetarë si, Gjon Gazulli (1400-1465), astronom dhe matematikan; Leonik Tomeu (1456-1531), astronom, filozof dhe profesori i Nikola Kopernikut në Universitetin e Padovës etj.

Pushtimet e njëpasnjëshme dëmtuan dhe penguan zhvillimin kulturor dhe përparimin e vendit, por nuk mundën të ndërpritnin trashëgiminë kulturore shqiptare dhe të tjetërsonin origjinalitetin e artit e të kulturës popullore shqiptare. Kjo vërehet në burimet e shkruara historike, në dëshmitë e shumta gjuhësore, në gjetjet arkeologjike, në kostumet e mrekullueshme dhe në folklorin shqiptar, në mjediset e brendshme dhe në punimet artizanale. Për shkak të këtyre rrethanave historike, shqiptarët humbën kohë në zhvillimin e tyre kulturor dhe shkencor. Madje edhe dëshmitë e para madhore të shkrimit shqip e të letërsisë shqipe, janë të shekullit XVI (Gj. Buzuku 1555, L. Matrënga 1592), ndonëse shqipja është një nga gjuhët më të lashta indoeuropiane.

Sundimet e huaja nuk u lejuan shqiptarëve as hapjen e shkollave në gjuhën amtare. Vetëkuptohet se në ato kushte as që mund të bëhej fjalë për institucione shkencore. Pavarësisht nga mohimi i të gjitha të drejtave kulturore e arsimore të shqiptarëve në Perandorinë Osmane dhe nga politika e shovinizmit kulturor të monarkive fqinje, puhiza e Rilindjes Europiane hyri në Shqipëri. Ndërkaq ishte krijuar një traditë e shëndoshë letrare dhe kërkimesh shkencore për gjuhën dhe lashtësinë e kombit tonë tek arbëreshët e Italisë, sidomos pas themelimit të Kolegjit të Palermos dhe Kolegjit të Shën Adrianit (në Shën Mitër të Kalabrisë) në vitet ’30 të shekullit XVIII. Veprat e Engjëll Mashit, Vinçens Dorsës, Dhimitër Kamardës, Jeronim De Radës etj., tërhoqën vëmendjen e botës shkencore dhe nxitën zhvillimin e studimeve shqiptare. Edhe te arvanitasit në Greqi zhvillohet interesimi për të ndriçuar shkencërisht historinë dhe gjuhën e vet dhe për të argumentuar kërkesat politike të popullit shqiptar (A. Kullurioti etj.).

Rilindja Kombëtare, nga gjysma e dytë e shekullit XIX, me përpjekjet e saj për të zgjuar ndërgjegjen tonë kombëtare, në luftë për liri e pavarësi, për të afirmuar kombin dhe kulturën shqiptare, i dha një shtytje të madhe përparimit të mendimit shkencor për çështje të historisë së popullit shqiptar, të traditave e të gjuhës së tij, për përhapjen e arsimit në gjuhën amtare, për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe, gjithashtu për lëvrimin dhe përpunimin e dijeve fillestare në degë të ndryshme të shkencës. Shumë figura të ndritura të kombit shqiptar, si Sami Frashëri, Hasan Tahsini, Refat Frashëri etj., megjithëse e zhvillonin veprimtarinë e tyre jashtë atdheut, u përpoqën jo vetëm për liri dhe pavarësi, por edhe për zhvillimin e arsimit, të kulturës dhe të shkencës shqiptare. Madje ata i dhanë rëndësi të veçantë zhvillimit kulturor, si kusht për të arritur lirinë kombëtare. Naim Frashëri e ka përmbledhur këtë në vargjet programatike: “Dhe drita e diturisë përpara do të na shpjerë, përpara drejt lirisë!” Nga fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shekullit XX u krijuan shumë shoqëri e klube shqiptare, kryesisht në mërgim, po edhe në Shqipëri, të cilat bashkuan rreth vetes forca intelektuale dhe letrare.

Pas Shpalljes së Pavarësisë në nëntor 1912, me përpjekjet e intelektualëve dhe të studiuesve më në zë shqiptarë, u krijuan disa qendra kulture dhe klube që kryenin edhe funksione studimore, në disa prej qyteteve kryesore të Shqipërisë. Këto përpjekje të para për të krijuar shtratin e shkencës shqiptare u shtuan dhe u bënë më të organizuara me konsolidimin e shtetit shqiptar, pas Kongresit të Lushnjës. U ngritën disa shërbime të veçanta që kryenin edhe ndonjë funksion studimor, si Shërbimi veterinar ose epidemiologjik (1928), ferma e Xhafzotajt e ndonjë tjetër. Edhe kërkues të huaj, si F. Nopça, H. Luis, F. Markgraf, A. Hajek, E. Durham, L. Rei etj., dhanë ndihmesën e tyre të çmuar për zhvillimin e studimeve shqiptare, duke çuar më tej traditën e studimeve albanologjike të shekullit XIX. Gjatë viteve të Luftës së Parë Botërore dhe më pas, u hulumtuan jo vetëm gjuha, etnologjia e historia e shqiptarëve, por edhe gjeologjia e pasuritë natyrore, relievi, bimësia, dhe u bënë hulumtime e gërmime arkeologjike. Në këto hulumtime e studime filluan të merrnin pjesë e të bashkëpunonin edhe specialistët shqiptarë që po përgatiteshin në universitetet e huaja. Gjuha shqipe, historia dhe kultura popullore, letërsia, arti dhe traditat, qenë fushat kryesore të kontributit të tyre vetjak.

Kjo veprimtari shkencore nisi të marrë formën e vet më të plotë dhe të zhvillohej më tej gjatë viteve ‘30 – ’40, kur mjaft intelektualë, të shkolluar jashtë vendit, hodhën themelet e studimeve shqiptare si: Aleksandër Xhuvani, Kostaq Cipo, Eqrem Çabej, Bilal Golemi, Gjovalin Gjadri, Hasan Ceka etj.

Një përpjekje e parë për të organizuar veprimtarinë shkencore u bë më 1940 me krijimin e Institutit të Studimeve Shqiptare në të cilin, në kushtet e pushtimit italian, u përfshinë studiues të njohur shqiptarë dhe italianë, të gjuhës, letërsisë dhe të artit. Kryetar i parë i këtij Instituti ishte Ernest Koliqi dhe sekretar i përgjithshëm Zef Valentini, ndërsa ndër anëtarët kishte intelektualë të shquar si Aleksandër Xhuvani, Ekrem Vlora, Eqrem Çabej, Karl Gurakuqi, Kolë Kamsi, Lasgush Poradeci, Lazër Shantoja, Sotir Kolea, Vangjel Koça etj. Më 1942 u quajt Instituti Mbretnuer Shqiptar, në varësi të Kryeministrisë. Në periudhën e pushtimit gjerman (1944) Instituti u riorganizua dhe u quajt Instituti për Studime e Arte, me zgjerimin e fushave të kërkimit e të numrit të studiuesve, tanimë vetëm shqiptarë, të ndarë në tri degë: gjuhësi, arte dhe shkenca natyrore e teknike. Në këtë institucion u përfshinë edhe intelektualë të tjerë të njohur të kohës, si: Ali Asllani, Arshi Pipa, Hamdi Sulçebe, Hasan Dosti, Krist Maloki, Kristo Floqi, Ndoc Nikaj, Mithat Frashëri, Odhise Paskali, Spiro Konda, Vasfi Samimi, Vedat Kokona etj.

Një nga drejtimet kryesore të punës së Institutit për Studime Shqiptare ishte botimi i veprave të rilindësve dhe i autorëve të shquar shqiptarë, si: vëllime e antologji të prozës e të letërsisë shqipe, fjalorë të autorëve të hershëm shqiptarë, dokumente e botime të të huajve për kombin shqiptar, përmbledhje punimesh për folklorin, si edhe ngritja e një muzeu të shkencave të natyrës (me sektorët zoologjikë, floristikë e mineralogjikë), krijimi i një arkivi fotografik (në bashkëpunim me atelienë Marubi) e hartografik etj. Megjithatë, në kushtet e luftës e të pushtimit, ky institucion nuk mundi të realizonte nxitjen dhe zhvillimin e gjerë të kërkimeve e të botimeve shkencore. Menjëherë pas Çlirimit të vendit, u rimor ideja dhe u vazhdua ecja në po atë rrugë, deri në ngritjen e institucionit që u quajt Instituti i Studimeve (1946); më 1948 ai u riorganizua si Instituti i Shkencave dhe u bë vatër e kërkimeve dhe veprimtarive shkencore të organizuara. Krahas mjaft punonjësve nga instituti i paraluftës, u përfshinë shkallë-shkallë punonjës të rinj dhe u rrit numri i tyre; drejtues i parë i këtij Instituti ishte Selahydin Toto. Instituti përbëhej nga 3 seksione: a) i gjuhësisë e i letërsisë; b) i historisë dhe i sociologjisë; c) i shkencave natyrore dhe biologjike. Nën drejtimin e tij vepruan edhe Biblioteka Kombëtare, Arkivi i Shtetit, Muzeu Arkelogjik-Etnografik, Muzeu i Shkencave të Natyrës, Shërbimi hidrometeorologjik dhe Laboratori i Kërkimeve Kimike. Nisi botimi i rregullt i revistës së parë shkencore Buletini i Institutit të Shkencave (siç u riemërtua Buletini i Institutit të Studimeve e që doli vetëm një numër) dhe u botuan një varg veprash, si Gramatika shqipe (1949) dhe Sintaksa (1952) të Kostaq Cipos, Fjalori i gjuhës shqipe (1954), Drurët dhe shkurret e Shqipërisë (1955) e Ilia Mitrushit etj. Më 1952 Instituti organizoi dy sesione shkencore për problemet e gjuhës letrare kombëtare shqipe. Më 1955 seksionet e shkencave shoqërore u bashkuan në një duke formuar Institutin e Historisë dhe të Gjuhësisë.

Më 1957 u themelua Universiteti i Tiranës, që përfshiu edhe Institutin e Shkencave dhe hodhi bazat për përgatitjen e kuadrit shkencor për të gjitha fushat në vend. Për të përballuar një problematikë gjithnjë e më të shtrirë, duke filluar nga fundi i viteve ’60 e më pas, u ngrit një rrjet institucionesh shkencore më të specializuara në fusha të veçanta, disa syresh me theks më të spikatur zbatues. Puna e tyre hulumtuese është pasqyruar në një varg revistash shkencore në gjuhën shqipe e në gjuhë të huaja, si edhe në përmbledhje joperiodike.

Deri në vitin 1972 në vendin tonë vepronin 25 institucione kërkimore-shkencore. Në këto kushte u bë e domosdoshme nevoja e ngritjes së Akademisë së Shkencave si një institucion kërkimor-shkencor kombëtar.

Kështu, më 10 tetor 1972, me dekret të Presidiumit të Kuvendit Popullor u vendos krijimi i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Mbledhja e parë e Asamblesë së Akademisë së Shkencave u mbajt më 25 janar 1973. Prof. Aleks Buda u zgjodh kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Midis themeluesve të saj spikatnin shkencëtarë të shquar si Eqrem Çabej, Mahir Domi, Kolë Popa, etj. Në fillimet e saj Akademia kishte 17 anëtarë të rregullt dhe 5 anëtarë korrespondentë; ajo funksiononte me një varg institutesh të shkencave shoqërore dhe albanologjike, si dhe të shkencave natyrore e teknike.

 

Misioni dhe veprimtaria

Misioni dhe veprimtaria e Akademisë së Shkencave orientohet dhe organizohet në zbatim të Kushtetutës, legjislacionit në fuqi, marrëveshjeve ndërkombëtare të nënshkruara nga Akademia e Shkencave, programit të qeverisë në fushën e kërkimit shkencor dhe Statutit të ASh-së.

 

 

Politikat prioritare (2015-2020)

 

Aktualisht, bazuar në Programin e Qeverisë 2013-2017, në kapitullin “Kërkimi shkencor i rigjeneruar”, përcaktohet si detyrë imediate: “…mbështetja e Akademisë së Shkencave për t’u kthyer në forcë shtytëse të veprimtarisë kërkimore e shkencore në vend dhe përfaqësuese e denjë e komunitetit shkencor si dhe objektivat:…mbështetja e kërkimit shkencor dhe progresit shkencor si paraprijës të zhvillimit të qëndrueshëm shoqëror, ekonomik e kulturor dhe si kusht për integrimet europiane përmes arritjes së standardeve bashkëkohore ; krijimin e Fondit Kombëtar për Shkencën si burim i financimit të qëndrueshëm të kërkimit shkencor përmes zbatimit të projekteve, rritjen e autonomisë; garantimin e sinergjisë midis zhvillimit të shkencës dhe arsimit, sigurimimin e pavarësisë së punës kërkimore, vendosjen e një sistemi kualifikimi bashkëkohor me rregulla e kërkesa të larta për të gjithë aktorët e sistemit, për ngritjen e përgjithshme të nivelit te mendimit shkencor dhe shmangien e mediokritetit.

Vizioni:
-Krijimi i një sistemi të kërkimit shkencor dhe inovacionit, në standardet e gjithëpranuara, me role të qarta, istrumente, burime dhe kapacitete, i aftë të kryejë misonin në zhvillimin e vendit, përmes reformës së thellë te sistemit dhe nxitjes së kërkimeve në fushat përparësore të zhvillimit ekonomik dhe teknologjik si dhe të historisë, gjuhës, artit, kulturës e trashëgimisë kulturore kombëtare, çështjet e mjedisit, çështjet e shëndetit publik, kohezionit social etj.
Në korrik 2014 është nënshkruar marrëveshja ndërmjet Bashkimit Europian dhe Republikës së Shqipërisë, mbi pjesëmarrjen në Programin kuadër Horizon 2020 – “Programi për Kërkim dhe Inovacion”. Strategjia e Lisbonës (2000) përcaktoi synimin strategjik për vendet europiane, që të përballeshin me sfidat e ekonomisë dhe ato të shoqërisë në përgjithësi, duke u orientuar drejt një shoqërie të bazuar në dije. Shoqëri e bazuar në dije, është më tepër se një moto. Kjo periudhë ka njohur zhvillime dhe politika të rëndësishme në arsimin e lartë, kërkimin shkencor dhe zhvillimin e shkencës në dobi të gjithë shoqërisë. Vendet më të fuqishme të botës kanë si përparësi arsimin e lartë, kërkimin shkencor, inovacionin, zhvillimin teknologjik, zhvillimin e shkencës; këto përparësi janë në krye të axhendës edhe përtej Europës: SHBA, Kanada, Japoni, Kinë, Kore e Jugut, Australi, Zelandë, Singapor. Për vendet më të fuqishme të botës është bërë sfida kryesore dhe rruga e zgjidhjeve kryesore për sfidat që hasin shoqëritë e tyre.

 

Kryetarë të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në vite

Kryetarë të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në vite

 

 

 

Akademik Aleks BUDA

Akad.Aleks BUDA

1972-1993

 

Akademik Shaban Demiraj

Akad. Shaban DEMIRAJ

1993-1997

 

Akademik Ylli Popa

Akad.Ylli POPA

1997-2008

 

Akademik Teki Biçoku

Akad.Teki BIÇOKU

2008-2009

 

Akademik Gudar BEQIRAJ

Akad.Gudar BEQIRAJ

2009-2014

 

Akademik Muzafer KORKUTI

Akad.Muzafer KORKUTI

2014 – 2017

 

 

 

Më shumë

Në prag të 28 Nëntorit “bashkohen” arkivat, DPA hap sallë studimi në Kosovë

Në prag të Ditës së Flamurit, Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave bëhet institucioni i parë i Shqipërisë që ka prani fizike në Kosovë, duke çelur dyert e Këndit Arkivor Prishtinë, si sallë studimi në mjediset e Arkivit të Kosovës e Arkivi. Çdo studiues dhe qytetar që është i interesuar për të aksesuar dokumente që […]

Zgjidhet Kolegji i ri Zgjedhor

Dy ditë pasi Presidenti i Republikës dekretoi datën e zgjedhjeve të ardhshme parlamentare, Këshilli i Lartë Gjyqësor ka zgjedhur anëtarët e rinj të Kolegjit Zgjedhor. Shorti i hedhur në ambientet e Këshillit të Lartë Gjyqësor përzgjodhi 8 gjyqtarë të cilët do jenë pjesë e trupës që do të bëjë gjykimin e mosmarrëveshjeve apo ankesave […]

Hapet gara për hetues të BKH-së, struktura do të përbëhet nga 60 të tillë

Hapet gara për hetuesit e Byrosë Kombëtare të Hetimit. Ky institucion, në një njoftim për mediat, nënvizon se sot çelet procesi i rekrutimit për Pozicionet e Hetuesit të Byrosë Kombëtare të Hetimit. Përmes këtij procesi do të përzgjidhen 60 hetues që do të jenë pjesë e BKH. Kjo është një mundësi e mirë për […]

3 vjet nga fillimi i Vetting-ut, 105 gjyqtarë dhe prokurorë janë shkarkuar nga detyra, 117 u konfirmuan

Procesin i Vetting-ut në drejtësi ka hyrë në vitin e tij të tretë dhe në total për t’u rivlerësuar janë rreth 800 prokurorë dhe gjyqtarë. Nga fillimi i procesit në prill të 2018 deri në 10 gusht të këtij viti kanë kaluar në filtirn e shkallës së parë të Vetting-ut 284 gjyqtarë dhe […]

  • © 2017 Albanian Profile Të gjitha të drejtat e rezervuara